Evolutie van een cartoon: de Filosoof en de Ethiek

foto"om onszelf te zijn moeten we onszelf aanvullen." vertelde baruch de spinoza ons in zijn ethica. hij leert ons de fijne kneepjes der zelfbeheersing. in onze tijd zou hij door sire ongetwijfeld worden ingezet als denktank in de"korte lontjes"-campagne. beheersing is het sleutelbegrip in de meditatieve leer van deze verstotene. "wat zou spinoza hiervan zeggen?" werd mij eens gevraagd ten tijde van het thans (vrijwel) vergeten spotprentenconflict. "geen idee" moet ik nog steeds zeggen. de ethica wijst ons wel een bepaalde richting. de weg van de rede, de weg van de vragensteller, de weg van de grootmoedige ziel.

"Daar de rede niets tegennatuurlijks eist, staat zij toe dat ieder mens zichzelf liefheeft, haar eigen nut zoekt, datgene wenst wat haar tot een hogere staat van volmaaktheid brengt en zich inspant om haar leven te beschermen, voorzover dat in haar vermogen ligt."

"Groot zijn is niet boven de mensen staan en anderen regeren, maar boven de partijdigheden en kleinheden der blinde begeerte staan en zichzelf regeren."

"Hij die zichzelf minacht staat het dichtst bij de hoogmoedige."

"Want de haat wordt gevoed door het gevoel dat hij wederkerig is"

"De geesten worden niet door wapenen overwonnen, maar door de grootheid van ziel."

"De poging om te begrijpen is de eerste en enige basis der deugd.", "Er is maar één deugd: intelligentie."

Zie daar de tegeltjeswijsheden van Neerlands grootste filosoof, Baruch de Spinoza. Maar wie ze enkel ziet als wc-literatuur miskent hun genialiteit. Ze behelsen in hun eenvoud de kern van zijn ethiek. Een ethiek waarin geen plaats meer was voor een alleswetende schepper.
Spinoza’s seculiere godsbeeld stuitte veel tijdgenoten tegen de borst. Spinoza werd neergezet als een heiden. Spinoza’s God was in feite groter dan de schepper van zijn christelijke land- en tijdgenoten.

"Ik heb een opvatting van God en de natuur, die geheel afwijkt van de opvatting der latere Christenen; want ik meen dat God de immanente oorzaak en niet de uitwendige oorzaak van alle dingen is. Ik zeg: alles is in God, alles leeft en beweegt in God. En dit houd ik vol met de apostel Paulus en misschien met alle filosofen der Oudheid, hoewel op een andere manier dan zij."

Daar de wil van God en de wetten der Natuur een en dezelfde realiteit zijn, met verschillende namen benoemd, volgt daaruit dat alle gebeurtenissen voortkomen uit de mechanische werking van de onveranderlijke wetten en niet het grilliug spel zijn van een autocraat, die niet verantwoordelijk is en tussen de sterren zetelt (Durant in een korte beschouwing over de Ethiek).

De Ethiek benadert het Boeddhistische. Spinoza veroordeelt de ongetemde hartstocht en hecht veel waarde aan de zelfbeheersing. De natuur is altijd nog veel groter dan de mens en daar zal zij zich bij moeten neerleggen. Een ontkenning van de natuurlijke omgeving leidt onvermijdelijk tot absolute waanzin. De mens die zich verliest in zijn hartstocht is aandoenlijk en verdient vergeving.

"Zo verwerkelijken wij de enige vrijheid, die de mens mogelijk is. In de passiviteit van de hartstocht ligt de gebondenheid van de mens’, in de werkzaamheid van de rede zijn vrijheid, (…) vrijheid betekent ook niet het ontslagen zijn van de hartstocht, maar van de ongeordende en niet-aangevulde hartstocht."

"Integendeel, het determinisme draagt bij tot verhoging van het zedelijk leven; het leert ons niemand te minachten of te bespotten en op niemand boos te zijn; de mensen zijn niet ‘schuldig’ en hoewel boosdoeners gestraft moeten worden, moet dat zonder haat geschieden; we vergeven hun, want zij weten niet wat zij doen."

"hij beschouwt de dingen onder het licht van de eeuwigheid. (…) Met deze geesteshouding stijgt hij dan uit de onbestendige vreugde van de hartstocht op naar de hoge sereniteit der contemplatie, die alle dingen ziet als delen van een eeuwige orde en ontwikkeling; hij leert te glimlachen in het aangezicht van het ‘onvermijdelijke’…

"De wijze (…) kent bijna geen verstoring van de zielerust, is zich bewust van zichzelf, van God (de Natuur) en van de dingen, uit een soort van eeuwige noodzakelijkheid; hij houdt nooit op te zijn en smaakt steeds voldaanheid van de geest." "Al het voortreffelijke is even moeilijk bereikbaar als zeldzaam".

Wie hard werkt wordt dus beloond. Spinoza ziet graag mensen die actief blijven hun omgeving te leren begrijpen, én die omgeving te leren accepteren. De Ethica kan worden gezien als een soort van humanistisch manifest, een ethisch handvat, maar ook niet meer dan dat. Het helpt de mens in perspectief te zien. Een multidimensionaal perspectief.
Deze mens is sterk genoeg om een spotprent te overleven.

Advertisements
This entry was posted in oud-vkblog-2006-03. Bookmark the permalink.

3 Responses to Evolutie van een cartoon: de Filosoof en de Ethiek

  1. peter louter says:

    Orgineel om Spinoza en de Spotprenten aan elkaar te verbinden.
    Spinoza overleefde het fundamentalisme in eigen joodse kring en zou bijna zeker slachtoffer zijn geworden van de calvinistische fundamentalisten. Hij ontsnapte daar aan door eerder te overlijden.
    Ik kan me heel goed voorstellen dat in die tijd het werd aangemoedigd om spotprenten tegen Spinoza te maken. Zijn leer was een bom onder de calvinistische pretenties van die tijd.

  2. Sjaalman says:

    Dank je Peter, ik heb het ook met Huizinga en Pascal Boyer geprobeerd (zie infoblok), maar Spinoza sluit wat mij betreft het beste aan. De strekking is van alle tijden.

  3. Robert van Waning says:

    Wie zegt dat god boven het bereik van menselijk begrip en bemoeienis staat, kan rekenen op teleurgestelde en zelfs woedende reacties van mensen die de bedoelingen van god willen begrijpen en ze graag ten eigen bate willen aanwenden.
    Volgens mijn definitie is god onbegrijpelijk, onveranderlijk en niet beïnvloedbaar. De mensen zullen het moeten doen met wat zij wél kunnen weten en begrijpen. Meer is hun niet gegeven.
    Iedereen moet vrij zijn om zelf zijn god te definiëren, maar dat kan alleen als de staat zich daar op geen enkele andere wijze mee bemoeit dan door dat recht te beschermen. We zullen nog een hele dobber hebben om die strikte neutraliteit van de staat te handhaven.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s